بعضی از محققان گویند که "لا اله الّا الله" مقام عوام است و "لا هو الّا هو" توحید خواص است ، و در تقسیم تساهل کرده است و مرتبه توحید پنج است:
- "لا اله الّا الله" و آن توحید عوام است که نفی الوهیت می کنند از ماسوی الله و اینان اعمّ عوام اند.
- و ورای این گروهی دیگرند که به نسبت با اینان خاص اند. و به اضافت با آن کسانی دیگر که مقام ایشان بلندتر است از عوام ، و توحید ایشان "لا هو الّا هو" و این عالی تر از اوّل باشد ، از بهر آن که گروه پیشین نفی الوهیت کردند و گروه دوم جمله ی هویت ها را نفی کردند در معرض هویّت حق تعالی و گفتند که جز اوی ، او را کسی دیگر نتوان گفت که اویی ها همه از اوست ، پس اویی مطلق او را باشد.
- و ورای اینان گروهی دیگرند که توحید ایشان "لا انت الّا انت" است ، و این عالی تر از آن است که ایشان حق را "هو" گفتند. و "هو" غایب را گویند ، و اینان همهٔ تویی ها را در معرض توییِ شاهد خویش نفی کردند و اشارت ایشان به حضور است.
- و گروهی دیگرند بالای اینان ، گفتند کسی که دیگری را خطاب تویی کند او را از خود جدا داشته باشد و اثبات اثنیّت می کند و دویی در عالم وحدت دور است. ایشان خود را گم کردند و گم گرفتند و توحید حقّ جلّ و علا ، "لا انا الّا انا" گفتند.
- و محقّق ترین اینان گفتند که اثنیّت و انانیّت و هویّت همه عبارت زاید بود مر ذات قیّومیّت را ، هر سه لفظ را در بحر طمس غرق کردند ، طاحت العبارات و فنیت الاشارات ، "و کلّ شیء هالک الّا وجهه" گفتند ، و اینان را مقام رفیع تر است. و مردم تا با این عالم علامت های ناسوت دارد به مقام لاهوت نرسد.
بالای آن مقامی دیگر نیست.
بزرگی را پرسیدند که "ما التصوف؟"
گفت: "اوّله الله و آخره لانهایة له"
شیخ اشراق
#شهاب_الدین_سهروردی
📕صفیر سیمرغ ، ص۸